Hoe werkt de voortplantingscyclus van runderen?

De voortplantingscyclus van runderen duurt gemiddeld 21 dagen en bestaat uit vier fasen: oestrus, metoestrus, dioestrus en pro-oestrus. Een koe is polyoestrisch, wat betekent dat ze het hele jaar door cyclisch actief is. De term “polyoestrisch” verwijst naar het feit dat runderen meerdere oestrische cycli per jaar hebben, zolang ze niet drachtig zijn.

Omdat optimale vruchtbaarheid de basis vormt van elk melkveebedrijf, is inzicht in deze cyclus essentieel: zonder dracht geen melk.

De cyclus in 4 stappen

1. Oestrus (dag 0) – tochtigheid, koe is dekbaar.

2. Metoestrus (dag 1–4) – ovulatie & vorming corpus luteum.

3. Dioestrus (dag 5–18) – progesteron domineert.

4. Pro-oestrus (dag 19–21) – voorbereiding op nieuwe tocht.

Oestrus (dag 0)

De oestrus, ook wel tochtigheid of bronst genoemd, duurt gemiddeld 18 uur (12–24 uur). Tijdens deze fase bereikt het oestrogeengehalte zijn piek en vertoont de koe typische tochtigheidssignalen zoals verhoogde activiteit, het bespringen en besprongen worden door andere koeien. 

Beste inseminatiemoment:

’s Morgens tochtig → ’s middags insemineren 

’s Middags tochtig → volgende ochtend insemineren

Metoestrus (dag 1–4)

De metoestrus begint direct na het einde van de tochtigheid en duurt doorgaans 3 tot 4 dagen. Tijdens deze fase vindt de ovulatie (eisprong) plaats, waarbij een eicel vrijkomt uit de rijpe follikel. Dit gebeurt ongeveer 30 uur na het begin van de tochtigheid of 10-15 uur na het einde van de bronst. De gescheurde follikel vormt een corpus luteum (CL) of geel lichaam dat progesteron produceert.

Progesteron bereidt de baarmoeder voor op de komst van het embryo en ondersteunt het behoud van de dracht, indien bevruchting heeft plaatsgevonden. Tijdens de metoestrus vertoont de koe geen tochtigheidskenmerken meer, is ze minder actief en is soms licht bloedverlies (“afbloeden”) zichtbaar. Na de metoestrus gaat het dier over in de dioestrus fase.

Dioestrus (dag 5–18)

Het corpus luteum bereikt zijn maximale grootte en produceert grote hoeveelheden progesteron. Indien er dracht optreedt, blijft het corpus luteum intact en blijft het tijdens de hele drachtperiode progesteron afscheiden.

Bij het uitblijven van dracht produceert de baarmoeder rond dag 16-17 prostaglandine F2α, wat leidt tot luteolyse (afbreken van het corpus luteum). Dit veroorzaakt een daling van de progesteronspiegel en markeert het begin van een nieuwe cyclus.

Pro-oestrus (dag 19 tot oestrus)

De koe maakt zich klaar voor een nieuwe oestrus. Pro-oestrus is de overgangsperiode tussen het verdwijnen van het CL uit de vorige cyclus en de start van een nieuwe tochtigheid. Deze fase duurt doorgaans 1 tot 3 dagen.

Tijdens de pro-oestrus scheidt de hypofyse follikel stimulerend hormoon (FSH) af, wat de ontwikkeling van follikels in de eierstokken stimuleert. Naarmate de follikel groeit, wordt er meer oestrogeen geproduceerd en in de bloedbaan afgegeven. Dit verhoogt oestrogeenniveau veroorzaakt de kenmerkende gedragsveranderingen die optreden tijdens de oestrus.

Veelgestelde vragen

1. Hoe lang duurt een volledige cyclus? 

Gemiddeld 21 dagen (variatie 17–24 dagen).

2. Hoe lang is een koe tochtig? 

Ongeveer 18 uur, variërend tussen 12 en 24 uur.

3. Wanneer insemineren? 

Tijdens de staande tocht, ongeveer 12 uur na eerste signalen.

4. Is afbloeden normaal? 

Ja, dit hoort bij de metoestrus.

5. Wanneer begint de cyclus opnieuw? 

Wanneer prostaglandine F2α het corpus luteum afbreekt.

Kort samengevat

De voortplantingscyclus van de koe bestaat uit vier duidelijk gedefinieerde fasen waarin hormonen elkaar afwisselen om dracht mogelijk te maken. Door deze cyclus goed te kennen, kan een veehouder de vruchtbaarheid optimaliseren en het inseminatiemoment perfect timen.